Dhugaa mirkaneessu

Gara-tokkoon Soba: Suuraan kun gamoo amma Baahir Daaritti diigame hin agarsiisu.

Ebla 11, 2023 fuulliin feesbuukii hordoftoota kuma shantem ol qabu tokko maxxansa maxxansee,naannoo amaaraa,magaalaa baahir daar keessatti sababa dhukaasa meeshaa waraanaa cimaa Addi Bilisummaa Oromoo [Rayyaan Ittisa Itoophiyaan] banameen gamoo tokko diigamee lammiileen nagaa hedduun madaa’uun issaa himateerra.

Barreeffamni kun yaada issaa kana deeggaruuf suuraa lama fayyadameera. Suuraan jalqabaa gamoo baayyee miidhame kan agarsiisu yoo ta’u, suuraa lammaffaan ammoo aarri dukkanaa’aa ol ka’aa jiru agarsiisa. barreeffamni kun deebii hedduu kan argate yoo ta’u, waltajjii irratti yeroo saddeet qoodameera.

Akka qorannoo HaqCheck agarsiisu suuraawwan kana keessaa tokkon dulloomaa ta’uun issaa fi odeffannoo kana akka hin degarruu  mirkaneessee jira. Haala kanaan barreeffamni kun Gar-tokkoon Soba jedhee jirra.

Ebla 6, 2023 mootummaan federaalaa Itoophiyaa humnoonni poolisii addaa naannoo diigamuun Raayyaa Ittisa Biyyaa Itiyoophiyaa, Poolisii Federaalaa yokkiinn poolisii naannootti akka makaman murteessuu isaa beeksiserra. sababa kanaan mootummaa naannoo Amaaraa keessatti waldhabdeen uumame jirra.

Naannichatti walitti bu’iinsi hidhannoo fi mormiin ummataa murtee mootummaan federaalaa humnoota poolisii addaa naannichaa hiikkachuu mormuun uumamee jira.

Sadaasa 31, 2023 Komishinarri Biyyaalessaa Teeshome Toga akka jedhanitti, Komishinichi humnoota poolisii addaa naannichaa diiguu fi deebi’anii walitti makamuu ilaalchisee naannoo Amaaraa dabalatee guutuu biyyattiitti marii gaggeessuu isaa ibsaniiru.

Mootummaan federaalaa humna poolisii addaa Amaaraa qofa hidhannoo hiikkatee diiguuf karoorfateera haata”u malee poolisiionii addaa Oromiyaa hin diigamu waan jedhamu jiraatus malee.

HaqCheck suuraan sun dhugaa ta’uu isaa sakatta’ee suuraawwan keessaa tokko maxxansa durii irraa kan fudhatame ta’uu hubatera.

Suuraan jalqabaa kana gamoo baayyee miidhame kan agarsiisu jalqaba CNN Fulbaana 26, 2022 irratii kan gadhiifame yo taa’u. Haaluma kanaan suuraan kun gamoo Yukireen keessatti argamu tokko lolaa cimaa Raashiyaan kan caccabee agarsiisa.

Suuraan lammataa miidiyaa biyya keessaa tokkoon ebla 11, 2023 Feesbuukii irratti kan maxxanfame yoo ta’u,mormii gaggeeffameen daandii Baahir Daar irratti gommaawwan gubachuu agarsiisa.

Naannoo Amaaraatti mormii fi walitti bu’iinsi itti fufee jiraatus, suuraan jalqabaa gamoo Baahir Daaritti diigame hin agarsiisu.Kanaaf HaqCheck barreeffamicha Gar- tokkoon Soba jedheera.

Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Mamo Mihretu Walmadaalchisuu Reeshiyoo Liqaa fi GDP Dogoggoraa.

Ebla 1, 2023 Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itiyoophiyaa Mamo Mihretu gaaffiifi deebii Televizhiina FBC wajjiin godhanirru, waliin taasisaniin, Itoophiyaan liqii alaa biyyoota biroo kan akka Keeniyaa, Sudaan, fi kibbaa afrikaa, waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu baay’ee xiqqaadha jedhan.

Akkas  jedhan “Itoophiyaan liqiin alaa Doolaara Ameerikaan biiliyoona 28. Kunis [Itophiyaa] guddina oomisha biyya keessaa (GDP) keessaa %24 qofa. Kun biyyoota biroo wajjin wal qabamee yoo ilaalamu baay’ee guddaa miti. Fakkeenyaaf, liqiin Keeniyaa GDP ishee keessaa %70, kan Afrikaa Kibbaa GDP ishee %70, kan Sudaan %181 GDP ishee, kan USA’s GDP %115 ol ta’a.”

HaqCheck himannaa bulchaan baankii giddu galeessaa Maamo Mihretu qorate.

Reeshiyoon liqaa fi GDP yookaan dhibbeentaan liqaa (alaa, biyya keessaa, yookaan waliigalaa) fi GDP liqaa GDPn hiruun argama.

Liqiin Itoophiyaa alaa GDP keessaa %24 dhaa?

Eeyyee, GDP keessaa %24.6 dha.

Akka gabaasa Baankiin Addunyaatti, dhuma baatii waxabajjii 2021tti GDPn Itoophiyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 111.27 ture.

Gabaasni waggaa bara baajataa 2021/22 Baankii Biyyaalessaa Ityoophiyaa akka agarsiisutti GDPn Itiyoophiyaa Birrii tiriliyoona 5.9 ture.

Baankiin Biyyaalessaa Itoophiyaa gabaasa bara baajataa 2021/22 baaseen akka ibsetti liqiin mootummaa alaa Itoophiyaa Doolaara biiliyoona 27.9 kan gahe yoo ta’u kunis GDP keessaa %24.6 [garra Doolaara biiliyoona 113.5] ta’a.

Liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %70dhaa?

Lakki GDP ishee keessaa %33.7 dha.

Baankiin Addunyaa dhuma baatii waxabajjii 2021tti GDP Keeniyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 110.35 akka ture ibseera.

Dhuma baatii waxabajjii bara 2021tti liqiin mootummaa alaa Keeniyaa Shilingii Keeniyaa biiliyoona 4,290.7 (USD biiliyoona 39, giddu galeessaan sharafa alaa fayyadamuun shallagame) yoo ta’u, kunis liqaa mootummaa waliigalaa biyyattii keessaa %50 akka ta’e Baankii Giddugaleessaa Keeniyaa ibseera.

Gabaasni dhiheenya kana ba’e akka agarsiisutti liqiin alaa Keeniyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 37.87 ta’a.

Hanga waxabajjii 2022tti liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %33.7 akka ture Tiraazirarii Biyyaalessaa Keeniyaa ni mulisa. Liqiin mootummaa biyyattii Shilingii Tiriiliyoona 8.6 yoo ta’u kunis GDP keessaa %67.3 ta’a.

kanaaf  liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %70 hin ta’u. Kanaa mannaa GDP keessaa %33.7 dha.

Liqiin Afrikaa Kibbaa alaa GDP ishee keessaa %70 dhaa?

Lakki, GDP keessaa %39.28 hanga %40 ta’a.

Liqiin alaa Afrikaa Kibbaa hanga Muddee 2022tti Doolaara Ameerikaa biiliyoona 164.6 akka ta’e Baankii Rizaarvii Afrikaa Kibbaa, baankii giddu galeessaa biyyattii ibseera.

Guddina GDP Afrikaa Kibbaa ilaalchisee ragaan ofiisaa mootummaa biyyattii irraa argame hin jiru.

Baankiin Addunyaa fi Fandiin Maallaqaa Idil-addunyaa (IMF) GDP Afrikaa Kibbaa ilaalchisee lakkoofsa adda addaa lama dhiyeesseraa.

Baankiin Addunyaa akka jedhetti bara 2021tti GDPn Afrikaa Kibbaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 419.02 ture.

IMFn bara 2022tti GDPn Afrikaa Kibbaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 411.48 akka ture ibseera.

Lakkoofsi Baankii Addunyaa fi IMF irraa argame gidduutti giddu galeessaan Doolaara Ameerikaa biiliyoona 415.25 dha.

Kannaaf, reeshiyoon liqaa alaa fi GDPn %39.6 dha yoo lakkoofsa giddugaleessaa fayyadamne shallagne.

Lakkoofsa lamaan GDP Afrikaa Kibbaa yoo fayyadamne, dhibbeentaan liqiin alaa biyyattiin GDP ishee irraa qabdu 39.28 hanga 40% gidduutti argama.

Liqiin Sudaan alaa GDP ishee keessaa %181 dhaa?

Lakki GDP keessaa %150 dha.

Mootummaan Sudaan guddina GDP biyyattii ilaalchisee ragaalee yeroo dhiyoo hin maxxansine.

Baankiin Addunyaa akka beeksisetti GDPn Sudaan bara 2021 Doolaara Ameerikaa biiliyoona 34.33 ture. Garuu daataa dulloomaa waan ta’eef reeshiyoo liqaa alaa maallaqaa fi GDP shallaguu keessatti itti fayyadamuu hin dandeenyu.

Dhaabbanni Maallaqaa Idil-addunyaa (IMF) akka ibsetti GDPn Sudaan hanga bara 2022tti Doolaara Ameerikaa biiliyoona 42.76 ture.

Baankiin Giddugaleessaa Sudaan hanga waxabajjii 2022tti liqiin alaa Sudaan Doolaara Ameerikaa biiliyoona 64.16 ga’eera.

Kanaaf, liqiin Sudaan alaa GDP ishee keessaa %150 ta’a.

Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itiyoophiyaa Mamoo Mihretuu, Dogoggoran liqaa mootummaa alaa Itoophiyaa fi waliigala liqaa mootummaa (biyya keessaa+alaa) Keeniyaa, Afrikaa Kibbaa, fi Sudaan wal bira qabanii ilaalani jirru.

Soba: Suuraan kun meeshaa waraanaa mana jireenyaa Abune Abrahaam keessatti argame hin Agarsiisu

Guraandhala 28, 2015 akkaawuntiin Tiwiitterrii tokkoo suuraa sadii qoodee meeshaan waraanaa fi rasaasni seeraan alaa ken ta’ee mana jireenyaa Obbo Abune Abrahaam, itti gaafatamaa Phaaphaasii Mana Lubummaa Bahrdarii fi waajjira Paatriyaarkitti keessattii argamuu isaa qoodeera.

Barreeffamni Tiwiitter kun irraa poolisiin sakatta’een mana jireenyaa Abune Abrahaam keessatti rasaasa 235 fi Kalashnikov shan argatame jechun qoodeera.Hanga oddeffannoon kun qophaa’utti tiwiitara kun gara yerroo dhibaa kan qoodame yoo ta’u, namoota gerraa kuma digdamatti ilaalameera.

haqchekin suuraa kana ilaalee odeeffannoo kana akka hin deeggarre mirkaneessee, soba jedheera. 

Guraandhala 14, 2015 Angafa Phaaphaasota Mana Kiristaanaa Ortodoksii Itoophiyaa duraanii hayyama Sinodosii Mana Kiristaanaa malee Phaaphaasota adda addaa muudaniiru.

Angafa Phaaphaasiin Mana Lubummaa Kibba Lixaa Showaa fi luboonni  lama waliin ta’uun naannoolee Oromiyaa fi Kibba Itiyoophiyaa gara garaa keessatti luboonni gara 26 muudaniiru. Kana malees karaa Abune Sawiros gara 70 phaaphaasonni naannoo Oromiyaa waldoota adda addaatti ramadamaniiru.

kanan booda Sinodoosiin mana amantaa Ortodoksii Itiyoophiyaa dhimma kana irratti walga’ii ariifachiisaa waamuun Phaaphaasota eeyyama mana kiristaanaa malee muudamanii fi namoota muudaman kana keessatti hirmaatan hunda balaaleffate jirttii.

Kana malees, Sinodoosiin Mana Kiristaanaa, Abuunee Saawiroosii fi phaaphaasota biroo seera Mana Kiristaanaa cabsuu isnaaniitiin miseesummaa irraa kaasstee jiirtii.

Luboonni mana amantaa ortodoksii irraa kan adda bahanii, Mana Kiristaanaa Ortodoksii Itoophiyaa irraa luboonni garra kudhalema ken ta’an akka balaaleffateni fi hooji irraa dhoruu issani beeksissanii jirani, Kana kessa Obbo abune abrhamilen tokko dha.

Barreeffamni Twitter qoodame kun, meeshaan waraanaa fi rasaasni seeraan alaa ken ta’ee  akka manna jireenyaa obbo abune abrham kessatii argame qoodeera, Kana malees, barreeffamni Twitter kun qawween haleellaa Kalashnikov shan rasaasa 235 akka argamuu issa  barreeffame qoodeemera.

Haa ta’u malee haqchekin odeeffannoo akkaawuntii Tiwiitterrii kanaan qoodame ilaalee suuraan kan qoodame kun  yeroon isaa kan darbee fi odeeffannoo sana kan hin deeggarre ta’uu argateera.

Suuraan jalqabaa kun marsariitii hoteelota Addis Ababa beeksisu irraa kan fudhatame yoo ta’u, akka marsariitichi jedhutti suuraan kun keessa hoteela Sheger Royal kan naannoo Boolee Addis Ababaatti argamu agarsiisa.

Suuraan lammaffaan ammoo Adoolessa 20, 2013 marsariitiioduu irratti kan qoodame yoo ta’u, odeffannoon kun Hindiin Raashiyaa waliin waliigaltee Kalashnikov 770,000 bitachuuf mallatteessite agarsiisa.

Fakkiin sadaffaan immoo kan obbo abune Abrahaam ta’uun ken bekkamudha.Sababa kanaan haqchekiin  maxxansa akkaawuntii Twitter kanaa qoratee soba jedheera.effannoo kana akka hin deeggarre mirkaneessee, soba jedheera.

Soba: Suuraan kun Hongee Itoophiyaa keessatti ta’a jiru hin Agarsiisu.

Gafa Guraandhala 23, 2023, akkowuntiin tiwiiterrii tokkoo suuroota maxxanse ture akka hongeen naannoo boroonaatti ka’e sawwaan horsiise bulaa du’aa jiranitti. Suurooti maxxanfaman kun lafee sawwaan dhumaan agarsiisa.

Poostiin tiwiiterrii kun kuma ol ilaalamerra akkasuumas yeroo shantamaa ol qodamerra.

Haata’u malee iyyuu, Qoorannoo HaqCheck akka mirkanneessutti, Suuraawwan qodamaan hongee Boraanaa, Oromiyaatti jedhamuu hin Agarsiisu. Kanaafu, Poostiin kun soba ta’u isaa mirkanneesserra sababa suuraawwan dogoggora fayyadamu irraa kan ka’een.

Akka gabaasa miidiyaaleetti bakka baayyee kutaalee Oromiyaa fi Suummaalee keessatti balaan hongeettin qaqqabaa jira. Hongeen kun bakkeewwanii naannoo kanaatti mulachuu kan jalqabee waggaa shan duraa ture. Waggoota shanaan keessatti irraa deddeebi’ee mumul’atan ture. Keessuma bakkeewwanii heedduu boraanaa keessatti balaa guddaa qaqqabsiise jira. 

Kutaalee Oromiyaa baha fi kibbaa balaa hongee kanaan baayyee midhamanii jiru. Keessuma waggoota shanaan kanaa wal-itti fufinsaan midhan guddaa irra gaheeraa. Waggaa darbee ijjoolee, durbatoon fi manguddoota irra rakkoo fayyaan irraa gaheeraa. Keessuma, loon hedduuttu du’erra balaa hongee kun geessisen.

Hongee kanaa kan qaqqabsiise manxamma qilleensaa irraa kan ka’een. Rakkoo roobni roobuu dhiisun isaa irra kan ka’een, margaa loon dhabamuu geessise irra maddaa. Kun immoo du’atti loon hedduu irra geesiserra.

Balaa hongee kanaa irraa kan ka’een namooti garaa kuma dhibbaa sadetti degersa nyaataa ariifachiisaa isaan barbaachisa.

Namoonnii baha itoophiyaa jirataan kan akka boraanaa horsiisuun kan jireenya isaanii gaggeessaaniidha. Jiruuf jireenyi isaanii guyyaa guyyaan halaa jiruf jireenya kanaa irratti kan hunda’ee dha. Rakkoon roobaa fi margii dhedhammu dhabamuun immoo jiruuf jireenya isaanii balaa irraa buusa.

Haala kanaan keessatti, poostiin tiwiiterrii akka hongeen Oromiyaa, Boraanaa keessatti geesisaa jiruuf Suuraawwan loon du’aan agarsiisun kan qode. Lafeewwan kaneen loon balaa hongeen qaqqabsiisen du’aan akka agarsiisu kan qodammeedha.

Haata’u iyyuu malee, suuraan raabsame kun kan ture fi balaa hongeen geessisa jiru kan hin agarsiisnee dha. Suuraan jalqabee dirree feesbuukii irratti kan gadhiifame gafa Bitootessa 18, 2022, akka balaan hongee baalee fi Boraanaa keessatti geessise agarsiisuf.

Kanaafu, akka HaqCheck qoratteti suuraawwan raabsaman kun soba jechuun mirkanneesserra. Suuraawwan fayyadamaan balaa hongeen qaqqabsiise kan amma hin agarsiisu.

Soba: Suuraan kun Meeshaa Waraana Mana Gaggeessaa Amantaa Ortodoksii keessatti argamee jedhamuu hin Agarsiisu.

Gafa Gurraandhala 7, 2023, Fuulli Feesbuukii hordoftoota kuma 290 ol qabu suuraa sadii dirree feesbuukii irratti qode ture akka magaalaa jimma keessatti meeshaalen waraana gaggeessaa mana amantaa ortodoksii qabameetti. Suuraan jalqabaa meeshaa Waraana yoo ta’u, Suuraan lamaffaa immoo rasaasa agarsiisa, suuraan sadaffaa immoo suuraa gaggeessaa mana amantiicha agarsiisa. 

Poostii kun akka akkekutti namichii suuraan isaa argamuu akka itta-aanaa gaggeessaa mana amantaa ortodoksii jimma fi gaggeessaa mahaaber Qiddusaan kutaa jimmatti, kan caasaa mana Amantaa ortodoksii Tawaahidoo keessatti argamuu dha.

Poostii kun dirree feesbuukii irratti Yeroo dhibbaa afurii oliif fayyadamtoota feesbuukii irra yaada argaachuu danda’erra.

Haata’u malee, suuraan raabsame kun waanta faana maxxanfame hin agarsiisu. Kanaafu, akka HaqCheck qoratteti suuraan raabsame kun Soba dha.

Gafa Amajji 22, 2023, arkiibishooponii duraanii mana Amantaa ortodoksii Tawaahidoo bishoopoota haaraaf Muddama kennaniruu beekamtii siinoodosii ala.

Abuuna Saawuroos, arkiibishoopii kutaa biyyaa kibbaa lixaa Shawaa fi Phaaphasoota lama ta’un phaaphasumma namoota 26 kennani jiru, akkasuumas namoota haaraa muddaman kanaa garaa kutaalee Oromiyaa fi kibbaa Itoophiyaatti ramadanirru. Kaneen muddaman keessa kudha torbaa kan ta’an Oromiyaa keessatti ramadamanirru.

Siinoodoosin Itoophiya Ortodoksii Tawaahidoo muddama haaraa kanaa fi Phaaphasoota muddama kanaa godhaan irratti tarkaanfii muddama kana mulquu godhaniirru sababa seeraa mana amantaa cabsuun jedhu irra dhabachuun.

Guyyoota muraasa booda, gareen Abuuna Saawuroos phaaphasumma namoota mulqaama isaan irratti gaggeessan irratti gaggeessanirru.

Haala kanaan wal-qabattee gafa Gurraandhala 7, 2023, Poostiin feesbuukii suuroota sadii maxxanse akka gaggeessaa mana amantaa Ortodoksii Itoophiyaa, kutaa Magaalaa jimmatti keessatti argamee jechuun kan maxxanfame dha.

Suuraan laman akka meeshaalen waraana agarsiisuf maxxanfammanii dha. Suuraan sadaffaa immoo Suuraa gaggeessaa mana amantiichatti. Suuraan jalqabaa kan agarsiisu meeshaa qawwee dha, meeshaan kun immoo kan maxxanfame gafa onkoloolessa 30, 2019tti, BBC afaan Oromoo kan maxxanfame dha, oduu wajjirrii gumuruukiin meeshaalee waraana seeraa alaa ta’anii akka qabamaniitti kan hojjatamee dha.

link

Suuraan lamaffa kun immoo kan agarsiisu rasaasa dha. Rasaasni kun immoo oduu gafa onkoloolessa 7, 2021, miidiyaa biyyaa keessan kan hojjatamee dha. Akka oduu kanaatti meeshaalen seeraan alaa ta’anii kutaa bulchiinsa Addis Ketemaa akka tohannoon jala olaan agarsiisa.

Link Kanaafu, qoorannoo isaa irratti hunda’uun HaqCheck poostii kanaa soba jedherra.

Soba: Suuraan kun Gubbachuu Mana Amantaa Naannoo Tigiraayii Yeroo Waraanatti Ta’e Jedhamuu Hin Agarsiisu.

Fuulli feesbuukii hordoftoota qabu gafa Gurraandhala 7, 2023 suuraa fayyadamun akka manni amantaa gubatteti qoderra. Gubbachuun mana Amantaa kun kan ta’ee akka wal-waraansa mootummaa Itoophiyaa fi Adda Bilisaa Baasa Tigiraayii jidduutti ta’etti qoderra. Gubbachuu mana Amantaa Tigiraayii kanaa immoo kan qaqqabsiise wal-ta’insa mana Amantaa Itoophiyaa fi mana Amantaa ortodoksii Eritiryaattin akka godhamme hubachisa.

Haata’u iyyuu malee, Suuraan gadhiifame kun kan ture fi kan dhugaa hin agarsiisine dha. Gubbachuu mana Amantaa Tigraayii jedhamuu hin agarsiisu. Akka HaqCheck qoratteti suuraan raabsame kun soba dha.

Waraanii mootummaa Itoophiyaa fi Adda Bilisaa Baasa Tigiraayii jidduutti kan jalqabame gafa sadaasa 3,2020tti dha Yeroo Adda Bilisaa Baasa rayyaa itisa itoophiya irrattii tarkaanfii fudhatee dha.

Gafa sadaasa 17, 2020, miidiyaa mootummaa kan ta’ee Itoophiya Niiwis Ejensii akka gabaasetti manni amantaa ortodoksii itoophiya Waraana mootummaan feederaalaa Itoophiya gageessu akka deggertuu ibse ture.

Akka gabaasaleen miidiyaa jedhanitti maneen Amantaa Waraana deema turen akka gubbatanii fi balaan irra gahe ibsaanii jiru.

Adeemsa Waraana kanaan lubboon mana amantaa ortodoksii naannoo Tigraayitti argaman akka hariiroo isaanii isaa finfinnee jiru faana addaan kutaan ibsanii turan.

Gafa Amajji 22, 2023 Abuuna Saawuroos, Phaaphasii kibba lixaa shawaa kan ta’an namoota digdamii ja’aa akka Phaaphasii ta’aniiti muddanirru.Muddama geggeeffame kan irratti beekamtii warra siyiinoodosii irran alaa kan ta’ee dha. Muddama kanaa booda Phaaphasoon Muddaman kudha torbaa naannoo Oromiyaati bakka ramadamaanitti akka imalan beeksisanirru.

Manni Amantaa ortodoksii Itoophiyaa Phaaphasumma Abuuna Saawuroos fi kaneen biro irra mulqaanirru.

Guyyoota muraasa booda gareen Abuuna Saawuroosiin hogganammu, phaaphasumma namoota kudha lama irra mulqaanirru.  

Wal-dhabdeen Phaaphasoota kanaan ka’e,kutaa biyyaatti keessatti rakkoon Uumameera. Akka gabaasa VOAtti  magaalaa shaashamanneeti rakkoo mana amantaatti ummamettin namoonnii sadii ajjeefamanirru.

Haala kanaan wal-qabattee manni amantaa ortodoksii itoophiya hordoftoota ishee akka uffata gurraachaa uffatanii adeemsaa Abba Saawuroos fi harkaa keessa galfanaa mootummaa akka moormaan hubachiisanirru.

Adeemsaa kanaan kan poostiin feesbuukii gafa Gurraandhala 6, 2023, akka manni amantaa ortodoksii naannoo Tigraayitti argamuu akka gubbatetti kan gabaase. Kun immoo adeemsaa Waraana Adda bilisaa baasa Tigiraayii fi Mootummaa feederaalaa jidduutti yeroo ta’u kan ummame dha.

Haata’u iyyuu malee, Suuraan maxxanfame kun kan ture fi poostii manni amantaa gubbachuu agarsiisa jedhu faana kan hin deeminee dha.

Suuraan gadhiifame kun kan agarsiisu gubbachuu mana amantaa biyyaa Eritiryaa, adii keyhtti ummame dha. Suuraan gubbachuu mana amantaa kanaa immoo kan fudhatamee waraana Itoophiyaa fi Eritiryaa jidduutti Adeemsifame irra kan fudhamee dha. Suuraan fudhatamee kun immoo Viidiyoo miidiyaa Rooyitersiin gafa ebla 1999 maxxanfame irra dha. 

Boodarra, poostiin kun ergaa iditii ta’e fi suuroota sadiin bakka buufame dha. Garuu HaqCheck Suuroon sadii kun waanta jedhamuu agarsiisu fi agarsiisu dhiisu isaanii hin mirkaneessine.

Kanaafu, HaqCheck poostii kun soba ta’u isaa mirkanneesserra.

Soba: Suuraan kun Reebichaa Waraana Bilisuummaa Oromoottin Naannoo Amaaraa Ta’e Jedhamuu Hin Agarsiisu.

Gafa Amajji 22, 2023, Fuulli feesbuukii hordoftoota kuma dhibbaa ol qabu akka waraanii bilisuummaa oromoo haleellaa tasaa kaampii waraana irratti godhen fi poolisota digdamaa ol ta’an akka ajjeesseti gabaasa, Haleellaa kun kan raawwate magaalaa Jeeweha, naannoo Amaaraatti.

Poostii kun dirree feesbuukii irratti yeroo afurtamaa ol ta’u qodamerra.

Haa ta’u iyyuu malee, akka HaqCheck qoratteti suuraan raabsame kun kan ture fi yaada qodame fanaa kan wal hin simanne dha. Kanaafu, Poostiin kun soba ta’u isaa mirkanna’erra.

Itoophiya Yeroo dhiyoo asitti wal-itti bu’insa keessa darba jirti. Wal waraansii mootummaa Itoophiyaa fi Adda Bilisaa Baasa Tigiraayii jidduutti ta’a waliigaltee xumuramerra. Waliigaltee isaan gafa jalqabaa bara darbe gafa sadaasa godhaniin.

Mootummaan Itoophiyaa Waraana Adda bilisaa baasa Oromoo, kan mootuummaan itoophiya Shanee jedhe waamu, walliin godhu itti fufeeraa.

Ajjechaan jumulaa fi namoota nagaa maneen jireenya isaanii irraa buqqisuu hammaterra. Gareen wal waraanan laman gochaa waraana keessatti lammiiwwan nagaa irratti raawwatameef wal himatuu.

Wal-itti bu’insa fi wal waraansii naannoo Oromiyaa fi Amaaraa keessatti irraa deddeebi’ee mumul’ata jira. Zooniiwwan wallaggaa afur fi kaaba shawaa, fi godina adda Oromoo naannoo Amaaraatti bakkoota wal-itti bu’insii irraa deddeebisee ka’an keessa.

Wal-itti bu’insaa godina adda Oromoo naannoo Amaaraa gafa onkololeessa  2019 ka’een  namoonnii nagaa sadii ajjeefamanirru.

Gafa Bitootessa fi Ebla 2021, namoonnii kuma dhibbaa sadii ol ta’an maneen jireenya isaanii irraa buqqa’anirru. Waggaa booda honkoraa ka’een namoonnii hedduu akka ajjeefaman gabaafamee ture.

Torbe kanaa keessatti akka gabaafamaa jiruti, wal-itti bu’insii naannoo kaaba shawaa fi godina adda Oromoo naannoo Amaaraatti, iddoowwan Axxayyee fi Jeeweha jedhamuutti muddatterra.

Haala kanaan wal-qabattee kan dirree feesbuukii irratti akka waraanii Bilisuummaa Oromoo haleellaa tasaa gochuu isaa kan gabaafameefi poolisota digdamaa ol akka ajjeesse naannoo Amaaraa, magaalaa Jeewehatti akekka.

Haa ta’u iyyuu malee, akka HaqCheck qoratteti suuraan raabsame kun kan ture fi yaada gadhiifame walliin kan wal hin deggerre ta’u isaa mirkanneesserra. Suuraan dirree feesbuukii irratti gadhiifame kun yaada fanaa gadhiifame hin mirkanneessu.

Suuraan gadhiifame kun kan maxxanfame gafa Bitootessa 20, 2021, websayitti irratti dha. Oduu gabaabduu faana wal qabsiisuun kan maxxanfame dha.

Kanaafu, akka qoorannoon HaqCheck godhe agarsiisuti, soba dha. Sababa suuraa dogoggora fayyadamuu isaa irraa kan ka’een.

Gar-tokken Soba: Suuraan kun Simanna Phaaphasoota Haaraa Oromiyaa Keessatti Ta’e Hin Agarsiisu.

Gafa Amajji 27, 2023, fuulli feesbuukii hordoftoota miliyoona lama ol qabu, suuraawwan sadii maxxanse ture dirree feesbuukii isaa irratti akka jiratoonii naannoo Oromiyaa simanna phaaphasoota haaraa muddamaniif godhan jechuudhan.

Fuulli feesbuukii kun hordoftoota fi fayyadamtoota irraa yaada hawwatee fi hirmachiise ture. Poostiin kun hirmaannaa garaa kuma digdamaa ol argattera.

Haata’u iyyuu malee, akka HaqCheck qoratteti suuroonii raabsamaan keessa lama kan ture dha. Suuraawwan kun laman kun simanna jedhamuu kan hin agarsiisne dha. Kana irra ka’un, poostiin kun gar-tokken soba jedhameera.

Gafa Amajji 22, 2023, Abuna Saawuroos, ark bishoopii kibbaa lixaa fi ark bishoopii lama walliin ta’un bishoopoota 26 muddammanirru beekkamtii sinoodoosii Itoophiyaa alaa. Muddamtoota diigdamii jaha keessa, bishoopoonii kudha torbaa naannoo Oromiyaatti ramadamuu isaanii gabaafamerra.

Muddama kanaan wal-qabattee, Manni amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa gochaa muddama kanaa mormanii jiru. Akkasuumas balaleefataanii jiru. Ark bishoopummaa Abbaa Sawuroos fi namoota Muddama kanaa raawwatan irra mulqaanirru.

Guyyoota muraasa booda, gareen Abbaa Sawuroosiin hogganaman phaaphasuuma namoota kudha lama irra mulqaanirru. Phaaphasoonii Abbaa Sawuroosii fi kaneen biroon laman Muddaman garaa bakkaa Muddamanitti socho’u jalqabanirru.

Akka odeessaa soshal miidiyaa irratti tatamsa’aa jirutti, bishoopoonii haaraa Muddaman bakkaa Muddamanitti adeema jiru. Akkasuumas, simanna addaa ta’e godhammaf jira hordoftoota amantii kanaa hordofaniin.

Haala kanaa keessan, gafa Amajji 27, 2023 kan dirree feesbuukii irratti suurooni sadii kun kan maxxanfaman akka hordoftoonii amantiicha naannoo Oromiyaa jirataan Muddama haaraa kanaa simaachaa jiraniiti. 

Haata’u iyyuu malee, suuraawwan kuneen yaada poostii ta’e hin deggeraan, hin agarsiisan. Suuraawwan laman kun Viidiyoo yuutubii irra fudhatamaanii dha. Viidiyoon maxxanfame kun kan gadhiifame gafa Gurraandhala 2020 dha.

Suuraan sadaffaa maxxanfame kun Agarsiisu suuraa Abbaa Sawuroos, kan bishoopoota haaraa muddanii dha. Suuraan kun immoo yeroo dhiyootti kan maxxanfame dha.

Kanaafu, akka HaqCheck qoratteti suuraan raabsame kun gar-tokken soba dha sababa suuraa sirrii hin tanee fayyadamuu isaa irraa kan ka’en.

Soba: Viidiyoon Gubbachuu Mana Saba Oromoo-Walloo Jedhamuu Hin Agarsiisu.

Gafa Amajji 23, 2023, Fuulli feesbuukii hordoftoota kuma jaha ol qabu, akka manni Oromoota walloo wal-itti bu’insa godina adda Oromoo Naannoo Amaaraa sanaan ta’ee jedhun Viidiyoon deeggare dirree soshal miidiyaa kana irratti raabsee ture. Viidiyoon gadhiifame kun immoo akka gareen hidhatee socho’uu, Oromoo ajjeessa jirufi qabeenyi isaanii samamettii ibsa.

Poostii feesbuukii kun dirree feesbuukii irrattii kan raabsame fi yaada namoota hedduu kan hawwatee dha.

Akka Haqcheck mirkanneessetti garuu Suuraan gadhiifame kun kan ture fi yaada gadhiifame faana gargarii dha. Kanaafu, Poostiin kun soba ta’unsaa mirkanaaweera.

Wal-itti bu’insa kun irra deddeebisee kan mula’atuu godina adda Oromoo Naannoo Amaaraatti fi zoonii kaaba shawa naannoo Amaaraati.

Yeroo dhiyoo asitti, akka miidiyaaleen gabaasanitti, wal-itti bu’insa bakkoota caqafaman lamanitti adeema jira.

Gafa Amajji 24, 2023, Adda Bilisaa Baasa Oromoo ibsa baasen, Haleellaan saba Oromoo walloo irratti motummaa naannoo Amaaraa deggerame irra gaha jiraachuun isaa ibse ture.

Ibsaa isaa kana irratti, Adda Bilisaa Baasa Oromoo akka ibseeti, qaamoota nageenya fi humnii Waraana, gafa Am ajji 21, 2023 namoota nagaa ajjeessu, mana gubbu fi qabeenya isaanii sammetti adeesa.

Akka gabaasa Adda Bilisaa Baasa Oromootti, namoonnii 65 ol ta’an akka ajjeefamanitti ibserra.

Haala kanaan kan poostiin feesbuukii gafa Amajji 24, 2023 Viidiyoo mana gubbachuu agarsiisu kan dirree feesbuukii irratti qode. Viidiyoon kun akka gubbachuu mana Oromoo-walloo naannoo Amaaraati akkeka.

Garuu Viidiyoon gadhiifame kun gubbachuu mana Oromoo-walloo jedhamuu hin Agarsiisu. Viidiyoon gadhiifame kun suuraa wal-itti qabun kan uumamee dha.

Suuraan Viidiyoo kana hojjachuuf fudhatamee kun poostii gafa mudde 23, 2020 maxxanfame irraa dha.

Suuraan oriijinalii kun kan maxxanfame ajjechaa Benishaangul Gumuzitti, godina maatakalitti ta’ee jedhameera fudhatamee dha.Kanaafu, poostiin kun soba ta’unsaa mirkanaaweera.

Soba: Suuraan kun Wal-itti Bu’insa Yeroo Dhiyoo Magaalaa Axxayyee, Naannoo Amaaraa Jedhamuu Hin Agarsiisu

Suuraan Gubbachuu mana dirree feesbuukii irratti gadhiifame kan akka wal-itti bu’insa dhiyoo kana magaalaa Axxayyee, naannoo Amaaraa jechuun gadhiifame dha. Suuraan gadhiifame kun immoo namoota laman dabalatte kan poostii ta’ee dha gafa Amajji 24, 2023, Fuulla feesbuukii hordoftoota kuma jaha ol qabun.

Satii lama booda, suuraan kun dirree feesbuukii irratti kan maxxanfame dha. Gabaasa wal-fakkaatan akka magaalaa Axxayyee keessatti lolii deema jirutti.

Haata’u iyyuu malee, Akka HaqCheck qoratteti suuraan raabsame kun kan maxxanfame waggaa sadii duraa fi kan lolaa magaalaa Axxayyee keessatti jedhamuu kan hin agarsiisne dha. Kanaafu, gabaasni kun soba dha.

Wal-waraansi bakkoota laman, jechuun Kaaba Shawaa fi Godina Addaa Oromiyaa naannon Amaaraa, bara 2019 irra kaase irra deddeebi’ee mumul’atan jira.

Onkoloolessa 2019, wal-itti bu’insa namoota gara kuma sadii ol ajjeefamani gabaafamee ture. Waggaa lama booda bara 2021, wal-itti bu’insa jabaa ta’ee godina adda Oromoo Naannoo Amaaraatti, keessuma bakkaa Axxayyee jedhamuu keessatii ta’ee ture.

Wal-itti bu’insii kun ji’oota lama oliif kan ture fi namoonnii nagaa dhibbaan lakkawaman kan ajjeefamani fi mada’annii dha.Namoonnii kuma dhibbaa sadii ol ta’an mana jireenya isaanii irraa kan buqqifamanii dha. Maneen jireenya kuma sadii ol ta’an kan gubbatanii gafa Ebla fi Bitootessa 2021.

Magaalii Axxayyee sababa wal-itti bu’insa kanaan baayyee miidhamtee turte. Yeroo sanatti,mootumman naannoo Amaaraa birrii biliyoona 1.5 akka isaa barbachiisu ibse ture magaalitti deebisanii ijaaruuf.

Gafa Ebla 2022, wal-itti bu’insa kaaba shawaa fi godina adda Oromoo Naannoo Amaaraati ka’e ture. Waraana kan irratti namoonnii hedduu ajjeefamani jiru.

Torbe kanaa keessatti dirree soshal miidiyaa irratti akka wal-itti bu’insii bakkaa kaaba shawaa fi  godina adda Oromoo Naannoo Amaaraatti ka’etti gabaafamee ture. Keessuma magaalaa Axxayyee fi jeewhatti.

Haala kanaan wal-qabattee kan Suuraan dirree feesbuukii irratti tatamsa’uu kan jalqabee, akka wal-itti bu’insii magaalaa Axxayyee keessatti ummametti kan qoodamee. Suuraan gadhiifame kun gubbachuu qabeenya agarsiisa. Suuraan kun immoo akkawoontii feesbuukii laman gadhiifamerra, feesbuukii lameen suuraa kan gadhisanii hordoftoota kuma shanii ol qabu, hangaa gafa Amajji 24, 2023tti.

Qoorannoon HaqCheck akka mirkanneessutti suuraan gadhiifame kun kan ture dha. Akkasuumas gabaasa wal-itti bu’insa jedhamuu hin agarsiisu.

Suuraan kun jalqabaa kan maxxanfame waggaa sadii duraa dirree feesbuukii irrati gafa Ebla 2019tti dha. Maxxansa Suuraa kan jalaatti barruun barreeffame akka gubbachuu mana amantaa magaalaa Axxayyeetti ta’ee dha.Kanaafu, akka HaqCheck qoratteti, suuraan raabsame kun soba dha.

Exit mobile version