HaqCheck qorannoo onlaayinii fi meeshaalee AI adda baasuu fayyadamuun suuraan Ministira Muummee Abiy Ahmad Alii kitaaba haaraa Jawar Mohammed dubbisaa jiru dhugaa moo soba ta’uu isaa adda baaseera. Xiinxalli kun fakkiin kun AI Stable Diffusion model fayyadamuun kan uumame ta’uu mirkaneesse. Moodeelli Stable Diffusion model GenAI kan teknooloojii tamsa’ina dhokataa fayyadamuun barreeffamoota, fakkiiwwanii fi galteewwan ariifachiisaa adda addaa irraa fakkiiwwan qulqullina olaanaa qaban uumuudha.
Meeshaan qorannoo toora onlaayinii irratti fayyadamne suuraawwan AIn uumaman adda baasuu danda’u akkasumas Moodeelota Stable Diffusion , DALL-E, fi Midjourney diffusion ilaalu danda’u dha. Meeshaan qorannoo kun mala machine learning ulfaataa ta’e fayyadamuun mul’ata namaan uumamee fi AIn uumame xiinxaluu fi adda baasuuf fayyadu dha.
Meeshaan kun fakkii himannaa keessatti argamu kanna akka AI-generated ta’etti adda baasuun qabxii %90 ol kennatti jirra.
Suuraan iskiriinii fakkiin kun akka AI-generated ta’uu hin oolle adda baasuun agarsiisa.
Beeksisni kun yeroo baay’ee waa’ee seensa wabii yunivarsiitiiwwan beekamoo, carraa barnoota (scholarship) fi carraa hojii eebba boodaa bu’aa guddaa argamsiisu irratti himannaa garmalee ni dhiyeessu.
Haa ta’u malee, waadaaleen kun yeroo baay’ee bu’uura kan hin qabnee fi adda durummaan barattoota saaxilamoo ta’an kanneen abdii kutatanii fi egeree isaanii mirkaneessuuf barbaadan hawwachuuf kan tajaajilanidha.
Dhugaan jiru garuu, seensa yunivarsiitiiwwan beekamoo ta’an dorgommii olaanaa kan qabu, carraa barnoota (scholarship) kan daangeffamee fi carraan hojii eebba boodaa wantoota hedduu irratti kan hundaa’u ta’uu isaati.
Tooftaan gowwoomsaa kan biraan dhaabbileen gorsaa kenan maqaa gaarii hin qabne fayyadaman ragaa fi walitti dhufeenya soba gochuudha.
Amanamummaa argachuuf dhaabbileen gorsaa kenan kun yunivarsiitiiwwan beekamoo, dhaabbilee mootummaa ykn qaamolee beekamtii kennuu hin jirre waliin tumsa tolchuu danda’u.
Namoonni dhuunfaa akka Ohub irra Estifanos fi Gediyon irraa qajeelfama gatii guddaa qabu kan kennan keessaa tokko.
Waltajjiiwwan amanamoo ta’an kan akka Col John Robinsan Ameerikaa Corner barnoota biyya alaa ilaalchisee odeeffannoo fi ibsa sirrii ta’e ni kennu.
Yeroo hunda agarsiisa barnootaa imbaasii Ameerikaa fi Satchmo Center keessatti kan qopheessan yoo ta’u, barattoonni ogeeyyii karaa seeraa carraa barnoota (scholarship) fi viza argachuuf ibsa bal’a kennan waliin wal qunnamuuf carraa argatu.
Gorsitoonni barnootaa barattoota qajeelchuu fi gargaaruuf kutannoo dhugaa agarsiisan jirachuu illee, tooftaalee odeeffannoo sobaa namoota dhuunfaa naamusa hin qabne damee kana keessatti fayyadaman adda baasuu fi saaxiluun murteessa ta’ee itti fufa.
Barattoonni fi maatiin isaanii gorsaa kamiyyuu waliin osoo hin bobba’iin dura of eeggannoo guddaa gochuu fi qorannoo gadi fageenya qabu gaggeessuu qabu.
Xumurri Waraanni Walabummaa Eertiraa bara 1986 garuu Itiyoophiyaan akka lafaan hin marfamne gochuun hariiroo Galaana Diimaa waliin qabdu bu’uuraan jijjiire.
Bara 1984 fi jalqabbii waraanni daangaa Itiyoophiyaa fi Eertiraa bara 1991 gidduutti Itiyoophiyaan fedhii galtee fi al-ergii isheef buufata doonii Eertiraa irratti hirkattee itti fufteetti.
Yeroo ammaa kana Galaanni Diimaan daldala addunyaa keessumaa boba’aa fi gaazii uumamaaf karaa murteessaadha.
Lakki, UNCLOS tumaalee biyyoonni lafaan hin marfamne mirga naannoo qarqara galaanaa qabaachuu isaanii mirkaneessan hin qabu.
Haa ta’u malee, UNCLOS biyyoota lafaan hin marfamneef mirga naannoo biyyoota biroo keessa darbee galaana irraa akka darban ni kenna.
Kana jechuun biyyoonni lafaan ala ta’an galaana bira ga’uu fi galtee fi al-ergii isaanii geejjibuuf jecha naannoo mootummoota biroo keessa darbuun mirga abbaa biyyummaa ykn dantaa biyyoota qaxxaamuraa osoo hin cabsin ni qaba.
UNCLOS keeyyata 125 fi keeyyatni 127 biyyoonni lafaan ala ta’an kaffaltii haqa qabeessa hin taane osoo hin kaffalamiin galtee fi al ergii isaanii naannoo biyyoota qaxxaamuraa keessa darbuu isaaniif mirga ni kennu.
Konveenshiniin Seera Galaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNCLOS) keeyyatni 125 mirgi biyyoonni lafaan hin marfamne karaa biyyoota qarqara galaanaa galtee fi al-ergii dabarsuu qaban karaa kamiinuu abbaa biyyummaa biyyoota qaxxaamuraa cabsuu akka hin qabne ifa godha.
Akkasumas biyyoonni qaxxaamuraa mirga abbaa biyyummaa fi faayidaa isaanii eeguuf tarkaanfii barbaachisaa ta’e hunda akka fudhatan ni hima.
2. Seerri idil-addunyaa itti fayyadama qabeenya galaanaa wabii ni kennaa?
Eeyyee, hamma tokko. UNCLOS biyyoota lafaan hin marfamneef mirga ‘qabeenya jireenyaa’ naannoo dinagdee addaa (EEZ) ollaa isaanii qarqara galaanaa jiran argachuu fi itti fayyadamuu ni hayyama.
Dabalataanis, waliigalteen kun biyyoonni lafaan hin marfamne EEZ biyyoota qarqara galaanaa ollaa keessatti qabeenya lubbuu hin qabne kan akka albuudaa fi boba’aa fayyadamuuf mirga hin kennu.
3. Seerri idil-addunyaa mirga qaxxaamuraa ni mirkaneessaa?
Eeyyee, UNCLOS biyyoota lafaan hin marfamneef mirga naannoo biyyoota biroo keessa darbee galaana irraa deebi’uu isaanii ni mirkaneessa.
Konveenshinichi akka jedhutti “Biyyoonni lafaan hin marfamne karaa geejjibaa hundaan naannoo Biyyoota qaxxaamuraa keessa darbuuf mirga ni qabaatu.’’
Mirgi geejjibaa mootummoonni lafaan hin marfamne meeshaalee fi namoota isaanii naannoo biyyoota qarqara galaanaa jiran keessaa gara galaanaatti akka geejjibaniifi galaana irraa akka geessan ni hayyama.
Haa ta’u malee, mirgi qaxxaamuraa guutuu kan hin taanee fi haal-duree murtaa’e kan akka abbaa biyyummaa fi faayidaa biyyoota qaxxaamuraa kabajuu kan qabu dha.
4. Seerri idil-addunyaa fi bilisummaan doonii ni jiraa?
Eeyyee, UNCLOS naannolee qarqara galaanaa fi lafaan hin marfamne hundaaf mirga bilisummaa galaana guddaa irratti deemuuf wabii kenna.
Muummicha ministera Itiyoophiyaa Dr Abiy Ahmed diinagdeen Itiyoophiyaa waggoota shan dura Afrikaa Bahaa keessatti sadarkaa lammaffarra kan turte yoo ta’u, amma kan biyyoota ollaa ishee walitti qabamanii caaleraa jedhan.
Dr Abiy mormii bal’aa hordofuun Ebla bara 2011 aangoo kan qabatani yoo ta’u, badhaadhina fi dimokraatawaa guddisuuf haaromsa diinagdee fi siyaasaa waadaa seenanii ture.
Qaala’iinsi jireenyaa humna bittaa maallaqaa kan mancaasu yoo ta’u, kunis lakkoofsa GDP maqaa ta’eef jijirraa gochuu danda’a, kunis madaallii fayyaa fi guddina dinagdee tokkoo gowwoomsaa ta’uu danda’u fida.
Gatiin maallaqaa hir’achuun kun fayyadamtoonni meeshaalee fi tajaajiloota baay’ina walfakkaataa argachuuf baasii dabalataa baasuu akka qaban kan agarsiisu yoo ta’u, kunis guddina qabatamaa oomisha dinagdee walgitu tokko malee lakkoofsa GDP ol kaasuu danda’a.
Fakkeenyaaf, gatii Birrii Itoophiyaa gadi bu’uun, baay’inni meeshaalee fi tajaajiloota oomishaman osoo hin dabalamin illee, GDP maqaa namtolcheedhaan ol kaasuun ni danda’ma.
Itiyoophiyaan qaala’iinsa jireenyaa olaanaa itti fufiinsaan kan mudate yoo ta’u, kunis kan yeroo dheeraa fi olka’aa ta’uu ibsamuu kan danda’ee ta’uusan, bara baajataa 2014/15tti qaala’iinsi jireenyaa parsantii 33.8 gaheera.
Bara baajataa
GDPn maqaa Biridhan
Sadarkaa qaal’iinsaa jireenyaa
GDPn qabatamaa Birridhan
2010/11
2,202,373,000,000
14.60
1,719,491,000,000
2011/12
2,696,223,000,000
12.60
1,874,689,300,000
2012/13
3,374,747,000,000
19.90
1,989,519,000,000
2013/14
4,341,387,100,000
20.20
2,114,163,000,000
2014/15
6,157,538,000,000
33.80
2,248,571,000,000
[Qaala’iinsa jireenyaa GDP waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu 2011 irraa hanga 2015. Maddi: Gabaasa waggaa bara baajataa 2014/15 Baankii Biyyaalessaa Itoophiyaa].
Akkawuntin X (Twitter) hordoftoota kuma 14 ol qabu tokko viidiyoo Raayyaa Ittisa Biyyaa Itiyoophiyaa dhihoo kana naannoo Amaaraa kessatti lammiilee nagaa reebaa jiran jechuun qoodeera.
Barreffamni X (Twitter) kun waltajjii kanarratti kan bayyee faffaca’ee yoo ta’u,yeroo barreeffamni kun maxxanfamutti dawwattota kuma 12 ol argateera. Yeroo 400 oli immo irra deebi’amee kan maxxanfame yoo ta’u, deebii jalachuus 329 oli argateera.
Haa ta’u malee, HaqCheck maxxansa kana qoratee viidiyoon kun kan yeroon isa turee ta’u fi himannaa kana kan hin deeggarre ta’uu isa mirkanessera.
Halaa kanan HaqCheck himannaa kana Soba taasiseera.
Kanaafuu, HaqCheck maxxansa X (Twitter) kana viidiyoo sirrii hin taane fayyadamuu isaatiin barreeffama kana Soba jedhe jira.
HaqCheck odeeffannoo dabalataa argachuuf jedhe nama maxxansa kana maxxanse qunnamuf yaali gedhe turee, haa ta’uu malee namni sun hanga barreeffamnii kun maxxanfameetti deebii hin kennine.
Barreeffamni kun miidiyaa hawaasaa irratti bal’inaan kan qoodame yoo ta’u, HaqCheck karaa telegram bot isaatiin himannaa kana wajjin odeffanoo wal fakkaatu argateera.
Haa ta’u malee HaqCheck suuraan kun yeroon isa kan darbee ta’uu isa fi kanaan dura qoodamee akka ture mirkanessera.
Suuraan kun daa’imni tokko ayyaana Daamaraa irratti uffata magariisa, keelloo fi diimaa uffate jirtuu warra ishee irraa butamte hin agarsiisu.
Halaa kanan Haqcheck himannaa kana Soba taasiseera.
Heerri FDRE bara 1995 alaabaa kana sarara qajeelaa sadii magariisa, keelloo fi diimaa kan qabu yoo ta’u, pentagiraamiin keelloo wal-xaxaa ta’ee fi gaachana halluu cuquulisa irratti ifa kan ibsuu hundeesse.
Alaabaan Itoophiyaa madda falmii, walii galtee dhabuu, fi wal dhabdee keessattuu itti fayyadama asxaa urjii irratti ka’aa tureera.
Haa ta’uu malee, HaqCheck maxxansa kana qoratee suuraan kun kan yeroon isa turee ta’uu fi himannaa kana kan hin deeggarre ta’uu isa mirkanessera.
Suuraan maxxansa kana keessatti fayyadame kun fulbana 2022 kan maxxanfame yoo ta’u, barreeffamni kun sochii #NoMore jedhu kan ibsu akka ta’ee fi, yeroo waraana mootummaa fi Adda Bilisummaa Ummata Tigraay(TPLF) gidduutti biyyoonni alaa dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuu isaanii itti dhaga’ameef deebii ta’ee mul’atera.
Kanaafuu, HaqCheck maxxansa feesbuukii kana suuraa sirri hin taane waan fayyadameef maxxansa kana Soba jedhee jira.
HaqCheck odeeffannoo dabalataa argachuf jedhe nama maxxansa kana maxxanse qunnamuf yaali godhe turee, haa ta’uu malee namni sun hanga barreeffamnii kun maxxanfameetti deebii hin kennine.
Akkaawuntiiwwan ykn herregawwan mirkanaa’an akka madda odeeffannoo amanamaa fi beekumsa qabuutti kan ilaalaman yoo ta’u, fakkeessuu fi hanna eenyummaa ittisuuf gargaaruu danda’u.
Haa ta’u malee, amma waltajjiiwwan miidiyaa hawaasaa sababoota akka kaffaltii fi ulaagaalee biroo ifatti hin ibsamne irratti hundaa’uun mirkaneessuu kennuu danda’u.