SOBA: Suuraan kun Itoophiyaa keessatti nama wabiidhaan haleelame hin agarsiisu.

Guraandhala 28, 2023 barreeffamni Feesbuukii kana suuraa tokko qooduun namni suuraa irratti mul’atu kun Itoophiyaa keessatti akka wahabiin haleelamee fi laamsha’e qoodeera. Barreeffamni kun Wahabiin Suufiyyaa fi Muslimoota firqaalee Islaamaa biroo hordofan irratti duuluu fi ajjeesaa akka jiran ibseera.

Haq Check suuraan sun himannaa kana akka mirkaneessu jiraachuu isaa qorachuuf suuraa kana ilaaleera. Haa ta’u malee suuraan kun dulloomaa waan tureef muslima Suufiyyaa kan Wahabiin Itoophiyaa keessatti haleelame hin agarsiisu.

Hala kanaan barreeffama sun Soba jedhamee jiraa.

Wahaabii, hordoftoota sochii haaromsa Islaamaa (Wahhabism) kan Muhammad Ibn Abdul-Wahhaab jaarraa 18ffaa keessa Sa’udii Arabiyaa Najd keessatti kan hundeesse dha.

Wahaabummaan bara 1744 maatii Al Saud kan Mootummaa Sa’udii Arabiyaa hundeessan fudhatame. Jaarraa 20ffaa fi 21ffaa keessa Sa’udii fi Qaxar keessatti Al Wahabizimiin olaantummaa qaba ture.

Jechi kan Wahaabii jechun adda durummaan namoota alaa sochii kana adda baasuuf kan itti fayyadaman yoo ta’u,  hordoftoonni garuu Salafii jedhun of yaamaani.

Itiyoophiyaa keessatti Salafummaan hajjii gara mana qulqullummaa naannootti godhamu diduu, akkasumas guyyaa dhaloota Nabi Muhammad kabajuutti ilaalama.

Salafummaan yeroo jalqabaaf Itoophiyaa keesaa kan dhufe bara 1936 hanga 1941tti yeroo Xaaliyaan qabattee turte dha.

Bara 2012 fi 2013 Addis Ababa keessatti mormiin cimaan mootummaa Itoophiyaa sochii Wahhabi tuffachuun garee al-Ahbash (Suufi) fe’uuf yaalaa jira jedhuun ka’ee ture.

Haala kana keessatti, barreeffamni Feesbuukii tokko guraandhala 28, 2023 kna bahee, suuraa hordofaa Suufiyyaa tokko Itiyoophiyaa keessatti Wahaabiin haleellaa irra gahe jechun qoodee ture.

Haa ta’u malee suuraan kun maxxansa durii irraa kan fudhatame yoo ta’u, himannaa kanaan walitti hariiroo hin qabu. Suuraan kun jalqaba marsariitii Ketto jedhamu irratti kan maxxanfame yoo ta’u, waltajjii maallaqa walitti qabuu onlaayinii wal’aansa fayyaa kan deeggarudha.

Barreeffamni suuraa kana of keessaa qabu waggaa tokko dura kan maxxanfame yoo ta’u, nama dargagessa ganna 22 kan balaa irra gahe agarsiisa.

marsariitii, Ketto suuraa kana kan qoodee maatiin isaa baasii yaalaa nama kanaa uwwisuuf gargaaruuf maallaqa walitti qabuuf ture. Kanaafuu, HaqCheck suuraa sirrii hin taane fayyadamuu isaatiin barreeffama kana Soba jedhee jirra.

Gara-tokkoon Soba: Suuraan kun gamoo amma Baahir Daaritti diigame hin agarsiisu.

Ebla 11, 2023 fuulliin feesbuukii hordoftoota kuma shantem ol qabu tokko maxxansa maxxansee,naannoo amaaraa,magaalaa baahir daar keessatti sababa dhukaasa meeshaa waraanaa cimaa Addi Bilisummaa Oromoo [Rayyaan Ittisa Itoophiyaan] banameen gamoo tokko diigamee lammiileen nagaa hedduun madaa’uun issaa himateerra.

Barreeffamni kun yaada issaa kana deeggaruuf suuraa lama fayyadameera. Suuraan jalqabaa gamoo baayyee miidhame kan agarsiisu yoo ta’u, suuraa lammaffaan ammoo aarri dukkanaa’aa ol ka’aa jiru agarsiisa. barreeffamni kun deebii hedduu kan argate yoo ta’u, waltajjii irratti yeroo saddeet qoodameera.

Akka qorannoo HaqCheck agarsiisu suuraawwan kana keessaa tokkon dulloomaa ta’uun issaa fi odeffannoo kana akka hin degarruu  mirkaneessee jira. Haala kanaan barreeffamni kun Gar-tokkoon Soba jedhee jirra.

Ebla 6, 2023 mootummaan federaalaa Itoophiyaa humnoonni poolisii addaa naannoo diigamuun Raayyaa Ittisa Biyyaa Itiyoophiyaa, Poolisii Federaalaa yokkiinn poolisii naannootti akka makaman murteessuu isaa beeksiserra. sababa kanaan mootummaa naannoo Amaaraa keessatti waldhabdeen uumame jirra.

Naannichatti walitti bu’iinsi hidhannoo fi mormiin ummataa murtee mootummaan federaalaa humnoota poolisii addaa naannichaa hiikkachuu mormuun uumamee jira.

Sadaasa 31, 2023 Komishinarri Biyyaalessaa Teeshome Toga akka jedhanitti, Komishinichi humnoota poolisii addaa naannichaa diiguu fi deebi’anii walitti makamuu ilaalchisee naannoo Amaaraa dabalatee guutuu biyyattiitti marii gaggeessuu isaa ibsaniiru.

Mootummaan federaalaa humna poolisii addaa Amaaraa qofa hidhannoo hiikkatee diiguuf karoorfateera haata”u malee poolisiionii addaa Oromiyaa hin diigamu waan jedhamu jiraatus malee.

HaqCheck suuraan sun dhugaa ta’uu isaa sakatta’ee suuraawwan keessaa tokko maxxansa durii irraa kan fudhatame ta’uu hubatera.

Suuraan jalqabaa kana gamoo baayyee miidhame kan agarsiisu jalqaba CNN Fulbaana 26, 2022 irratii kan gadhiifame yo taa’u. Haaluma kanaan suuraan kun gamoo Yukireen keessatti argamu tokko lolaa cimaa Raashiyaan kan caccabee agarsiisa.

Suuraan lammataa miidiyaa biyya keessaa tokkoon ebla 11, 2023 Feesbuukii irratti kan maxxanfame yoo ta’u,mormii gaggeeffameen daandii Baahir Daar irratti gommaawwan gubachuu agarsiisa.

Naannoo Amaaraatti mormii fi walitti bu’iinsi itti fufee jiraatus, suuraan jalqabaa gamoo Baahir Daaritti diigame hin agarsiisu.Kanaaf HaqCheck barreeffamicha Gar- tokkoon Soba jedheera.

Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Mamo Mihretu Walmadaalchisuu Reeshiyoo Liqaa fi GDP Dogoggoraa.

Ebla 1, 2023 Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itiyoophiyaa Mamo Mihretu gaaffiifi deebii Televizhiina FBC wajjiin godhanirru, waliin taasisaniin, Itoophiyaan liqii alaa biyyoota biroo kan akka Keeniyaa, Sudaan, fi kibbaa afrikaa, waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu baay’ee xiqqaadha jedhan.

Akkas  jedhan “Itoophiyaan liqiin alaa Doolaara Ameerikaan biiliyoona 28. Kunis [Itophiyaa] guddina oomisha biyya keessaa (GDP) keessaa %24 qofa. Kun biyyoota biroo wajjin wal qabamee yoo ilaalamu baay’ee guddaa miti. Fakkeenyaaf, liqiin Keeniyaa GDP ishee keessaa %70, kan Afrikaa Kibbaa GDP ishee %70, kan Sudaan %181 GDP ishee, kan USA’s GDP %115 ol ta’a.”

HaqCheck himannaa bulchaan baankii giddu galeessaa Maamo Mihretu qorate.

Reeshiyoon liqaa fi GDP yookaan dhibbeentaan liqaa (alaa, biyya keessaa, yookaan waliigalaa) fi GDP liqaa GDPn hiruun argama.

Liqiin Itoophiyaa alaa GDP keessaa %24 dhaa?

Eeyyee, GDP keessaa %24.6 dha.

Akka gabaasa Baankiin Addunyaatti, dhuma baatii waxabajjii 2021tti GDPn Itoophiyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 111.27 ture.

Gabaasni waggaa bara baajataa 2021/22 Baankii Biyyaalessaa Ityoophiyaa akka agarsiisutti GDPn Itiyoophiyaa Birrii tiriliyoona 5.9 ture.

Baankiin Biyyaalessaa Itoophiyaa gabaasa bara baajataa 2021/22 baaseen akka ibsetti liqiin mootummaa alaa Itoophiyaa Doolaara biiliyoona 27.9 kan gahe yoo ta’u kunis GDP keessaa %24.6 [garra Doolaara biiliyoona 113.5] ta’a.

Liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %70dhaa?

Lakki GDP ishee keessaa %33.7 dha.

Baankiin Addunyaa dhuma baatii waxabajjii 2021tti GDP Keeniyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 110.35 akka ture ibseera.

Dhuma baatii waxabajjii bara 2021tti liqiin mootummaa alaa Keeniyaa Shilingii Keeniyaa biiliyoona 4,290.7 (USD biiliyoona 39, giddu galeessaan sharafa alaa fayyadamuun shallagame) yoo ta’u, kunis liqaa mootummaa waliigalaa biyyattii keessaa %50 akka ta’e Baankii Giddugaleessaa Keeniyaa ibseera.

Gabaasni dhiheenya kana ba’e akka agarsiisutti liqiin alaa Keeniyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 37.87 ta’a.

Hanga waxabajjii 2022tti liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %33.7 akka ture Tiraazirarii Biyyaalessaa Keeniyaa ni mulisa. Liqiin mootummaa biyyattii Shilingii Tiriiliyoona 8.6 yoo ta’u kunis GDP keessaa %67.3 ta’a.

kanaaf  liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %70 hin ta’u. Kanaa mannaa GDP keessaa %33.7 dha.

Liqiin Afrikaa Kibbaa alaa GDP ishee keessaa %70 dhaa?

Lakki, GDP keessaa %39.28 hanga %40 ta’a.

Liqiin alaa Afrikaa Kibbaa hanga Muddee 2022tti Doolaara Ameerikaa biiliyoona 164.6 akka ta’e Baankii Rizaarvii Afrikaa Kibbaa, baankii giddu galeessaa biyyattii ibseera.

Guddina GDP Afrikaa Kibbaa ilaalchisee ragaan ofiisaa mootummaa biyyattii irraa argame hin jiru.

Baankiin Addunyaa fi Fandiin Maallaqaa Idil-addunyaa (IMF) GDP Afrikaa Kibbaa ilaalchisee lakkoofsa adda addaa lama dhiyeesseraa.

Baankiin Addunyaa akka jedhetti bara 2021tti GDPn Afrikaa Kibbaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 419.02 ture.

IMFn bara 2022tti GDPn Afrikaa Kibbaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 411.48 akka ture ibseera.

Lakkoofsi Baankii Addunyaa fi IMF irraa argame gidduutti giddu galeessaan Doolaara Ameerikaa biiliyoona 415.25 dha.

Kannaaf, reeshiyoon liqaa alaa fi GDPn %39.6 dha yoo lakkoofsa giddugaleessaa fayyadamne shallagne.

Lakkoofsa lamaan GDP Afrikaa Kibbaa yoo fayyadamne, dhibbeentaan liqiin alaa biyyattiin GDP ishee irraa qabdu 39.28 hanga 40% gidduutti argama.

Liqiin Sudaan alaa GDP ishee keessaa %181 dhaa?

Lakki GDP keessaa %150 dha.

Mootummaan Sudaan guddina GDP biyyattii ilaalchisee ragaalee yeroo dhiyoo hin maxxansine.

Baankiin Addunyaa akka beeksisetti GDPn Sudaan bara 2021 Doolaara Ameerikaa biiliyoona 34.33 ture. Garuu daataa dulloomaa waan ta’eef reeshiyoo liqaa alaa maallaqaa fi GDP shallaguu keessatti itti fayyadamuu hin dandeenyu.

Dhaabbanni Maallaqaa Idil-addunyaa (IMF) akka ibsetti GDPn Sudaan hanga bara 2022tti Doolaara Ameerikaa biiliyoona 42.76 ture.

Baankiin Giddugaleessaa Sudaan hanga waxabajjii 2022tti liqiin alaa Sudaan Doolaara Ameerikaa biiliyoona 64.16 ga’eera.

Kanaaf, liqiin Sudaan alaa GDP ishee keessaa %150 ta’a.

Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itiyoophiyaa Mamoo Mihretuu, Dogoggoran liqaa mootummaa alaa Itoophiyaa fi waliigala liqaa mootummaa (biyya keessaa+alaa) Keeniyaa, Afrikaa Kibbaa, fi Sudaan wal bira qabanii ilaalani jirru.

Soba: Suuraan kun meeshaa waraanaa mana jireenyaa Abune Abrahaam keessatti argame hin Agarsiisu

Guraandhala 28, 2015 akkaawuntiin Tiwiitterrii tokkoo suuraa sadii qoodee meeshaan waraanaa fi rasaasni seeraan alaa ken ta’ee mana jireenyaa Obbo Abune Abrahaam, itti gaafatamaa Phaaphaasii Mana Lubummaa Bahrdarii fi waajjira Paatriyaarkitti keessattii argamuu isaa qoodeera.

Barreeffamni Tiwiitter kun irraa poolisiin sakatta’een mana jireenyaa Abune Abrahaam keessatti rasaasa 235 fi Kalashnikov shan argatame jechun qoodeera.Hanga oddeffannoon kun qophaa’utti tiwiitara kun gara yerroo dhibaa kan qoodame yoo ta’u, namoota gerraa kuma digdamatti ilaalameera.

haqchekin suuraa kana ilaalee odeeffannoo kana akka hin deeggarre mirkaneessee, soba jedheera. 

Guraandhala 14, 2015 Angafa Phaaphaasota Mana Kiristaanaa Ortodoksii Itoophiyaa duraanii hayyama Sinodosii Mana Kiristaanaa malee Phaaphaasota adda addaa muudaniiru.

Angafa Phaaphaasiin Mana Lubummaa Kibba Lixaa Showaa fi luboonni  lama waliin ta’uun naannoolee Oromiyaa fi Kibba Itiyoophiyaa gara garaa keessatti luboonni gara 26 muudaniiru. Kana malees karaa Abune Sawiros gara 70 phaaphaasonni naannoo Oromiyaa waldoota adda addaatti ramadamaniiru.

kanan booda Sinodoosiin mana amantaa Ortodoksii Itiyoophiyaa dhimma kana irratti walga’ii ariifachiisaa waamuun Phaaphaasota eeyyama mana kiristaanaa malee muudamanii fi namoota muudaman kana keessatti hirmaatan hunda balaaleffate jirttii.

Kana malees, Sinodoosiin Mana Kiristaanaa, Abuunee Saawiroosii fi phaaphaasota biroo seera Mana Kiristaanaa cabsuu isnaaniitiin miseesummaa irraa kaasstee jiirtii.

Luboonni mana amantaa ortodoksii irraa kan adda bahanii, Mana Kiristaanaa Ortodoksii Itoophiyaa irraa luboonni garra kudhalema ken ta’an akka balaaleffateni fi hooji irraa dhoruu issani beeksissanii jirani, Kana kessa Obbo abune abrhamilen tokko dha.

Barreeffamni Twitter qoodame kun, meeshaan waraanaa fi rasaasni seeraan alaa ken ta’ee  akka manna jireenyaa obbo abune abrham kessatii argame qoodeera, Kana malees, barreeffamni Twitter kun qawween haleellaa Kalashnikov shan rasaasa 235 akka argamuu issa  barreeffame qoodeemera.

Haa ta’u malee haqchekin odeeffannoo akkaawuntii Tiwiitterrii kanaan qoodame ilaalee suuraan kan qoodame kun  yeroon isaa kan darbee fi odeeffannoo sana kan hin deeggarre ta’uu argateera.

Suuraan jalqabaa kun marsariitii hoteelota Addis Ababa beeksisu irraa kan fudhatame yoo ta’u, akka marsariitichi jedhutti suuraan kun keessa hoteela Sheger Royal kan naannoo Boolee Addis Ababaatti argamu agarsiisa.

Suuraan lammaffaan ammoo Adoolessa 20, 2013 marsariitiioduu irratti kan qoodame yoo ta’u, odeffannoon kun Hindiin Raashiyaa waliin waliigaltee Kalashnikov 770,000 bitachuuf mallatteessite agarsiisa.

Fakkiin sadaffaan immoo kan obbo abune Abrahaam ta’uun ken bekkamudha.Sababa kanaan haqchekiin  maxxansa akkaawuntii Twitter kanaa qoratee soba jedheera.effannoo kana akka hin deeggarre mirkaneessee, soba jedheera.

Exit mobile version