Maxxansotta Durii Gulalluu: Tooftaa Odeeffannoo Sobaa Waldhabdee Amaaraa Keessatti

Waldhabdeen hidhannoo naannoo Amaaraa Itiyoophiyaa ji’oota darban keessa cimee itti fufe jira. Sababni battalaa walitti bu’iinsa kanaa mootummaan Itoophiyaa humnoota poolisii addaa naannolee diiguuf murteessuu isaati.

Ergasii naannoon Amaaraa walitti bu’iinsaa fi hookkaraan kan liqimfame yoo ta’u, humnoota mootummaa fi milishoota Faanoo gidduutti walitti bu’iinsi uumame jirra.

Waldhabdeen kun lubbuu namoota nagaa hedduu kan galaafate yoo ta’u, dhiittaa mirga namoomaas gabaafamaa tureera.

Ji’a Hagayyaa keessa milishoonni Faano magaalota gurguddoo naannoo Amaaraa hedduu, Gondar fi Debre Tabor dabalatee yeroo gabaabaaf to’annoo jala oolchanii turan.

Mootummaan naannoo Amaaraa gargaarsa mootummaa federaalaa waamicha dhiyeessudhan, waraanni Itoophiyaa duula faallaa eegale. Boodarra Manni Maree Bakka Bu’oota Ummataa(HPR) labsii yeroo muddamaa naannichatti labse.

Humni mootummaa jalqaba irratti milkaa’ina kan argate yoo ta’u, magaalota badan tokko tokko deebisee qabachuu danda’an. Haa ta’u malee, waldhabdeen kun furmaata kan hin arganne waan ta’eef balaan walitti bu’iinsaa fi jeequmsi dabalataa uumamuu danda’a.

Gabaasa Hidhamtoota Saba Amaaraa

Mootummaan Itoophiyaa Hagayya 4, 2023 naannoo Amaaraatti labsii yeroo muddamaa erga labsee boda namoota siyaasaa, gaazexeessitoota, fi namoota ummataa (public figures) dabalatee namoota saba Amaaraa hedduu to’annaa jala oolcheera.

Namoota hidhaman keessaa Yohaannis Buayalew, qondaala olaanaa naannoo Amaaraa duraanii, miseensa Paartii Badhaadhinaa biyya bulchaa jiru, miseensa paarlaamaa naannoo Amaaraa (mana maree naannoo); fi Kiristaan ​​Taadellee miseensa hojii raawwachiiftuu paartii Sochii Biyyaalessaa Amaaraa fi miseensa Paarlaamaa Itiyoophiyaa (HPR) ni waamamu.

Miidiyaaleen mootummaa waliin hidhata qaban akka ibsanitti, mootummaan Itiyoophiyaa naannoo Amaaraatti namoota finciltoota hidhannoo hidhatanii deeggaran jedhamanii shakkaman 764 to’annaa jala oolcheera.

Haa ta’u malee, gabaasni miidiyaa hawaasaa hin mirkanoofne akka maxxansettii manneen kuusaa magaalaa guddoo Addis Ababaatti argaman dabalatee, guutuu biyyattii keessatti lammiileen saba Amaaraa hedduun bakka tursiisaa keessatti hidhamaniiru, akkasumas mootummaan saba Amaaraa eenyummaa isaanii qofaa irratti kan xiyyeeffate ta’uu isa maxxansera.

Gabaasaaleen kunnii suuraawwan saba Amaaraa qulqulluu ta’an mootummaan hidhaa jalaa akka isaan olchaa jiru agarsiisuuf kan qinda’ee dha.

Fakkeenyaaf, barreeffamni Feesbuukii (screenshot armaan gadi) Adoolessa 13, 2023 maxxanfame, namoonni suuraawwan irratti mul’atan Tulu dimtu, qarqara addis ababati mootummaan saba Amaaraa hidhaa jalaa ukkaamuu isaa kan ibsu suuraa afur qoodeera. 

Haala kanan kaampii sana keessatti dhukkuboota daddarbootiin rakkachaa fi du’aa akka jiranis maxxansichi ibseera.

[barreeffama fakkicha ibsuu: Kunniin saba Amaaraa Tulu Dimtu keessatti hidhamanii, kaampii keessatti dhukkuba daddarbootiin dhukkubsata fi du’aa jiranidha.] 

Barreeffamni kun kan bayye faffaca’ee ta’ee waltajjii miidiyaa hawaasaa irratti harkifannaa argateera. HaqCheck barreeffamni sun dhugaa yookan soba ta’uu isaa mirkaneessuu hin dandeenye. Himata kana deeggaruuf suuraawwan dhiyaatan ka’umsaa fi dhugummaa isaanii mirkaneessuu hin dandeenye.

Barreeffamoota durii gulaaluu

Gama biraatiin, akkaawuntiiwwan miidiyaa hawaasaa mootummaa deggeran tokko tokko maxxansa Feesbuukii fi screenshotii suuraa kan qoodan yoo ta’u, suuraan kun waggaa tokko dura Feesbuukii irratti kan maxxanfamee fi himannaa kanaan kan wal hin qabanne ta’usa agarsiisa.

Kunis mootummaan saba Amaaraa ukkaamsaa jira kan jedhu fi suuraan himannaa kana deeggaruuf itti fayyadaman soba ta’uu isaa  akka hin mirkanoofnee ragaa ta’ee dhiyaateera.

[Hiikkaa: Barreeffamoonni kun odeeffannoo sobaa babal’isuuf suuraa sobaa fi durii fayyadamera.]

Screenshotiin armaan gadii maxxansa feesbuukii durii kan suuraawwan falmisiisaa ta’an kana jalqaba maxxanseera jedha.

[Hiikaa: Bulchiinsi Magaalaa Addis Ababa namoota mana hin qabnef (harka qalleyyiif) 100 oliif tajaajila yaalaa kenna.]

HaqCheck suuraawwan fi barreeffamoota Feesbuukii kana qoratee waggaa tokko dura (waxabajjii 29, 2022) maxxansa biraa irratti maxxanfamuu isaanii fi barreeffama Amaariffan kan maxxanfame ta’u isa argatera.

Seenaa gulaallii maxxansa Feesbuukii

HaqCheck barreeffama feesbuukii durii kun dhiyoo kana gulaalamee akka ture fi booda kan itti dabalamee ta’u isa argatera. 

Barreeffamni Feesbuukii kun waxabajjii 29, 2022 yeroo maxxanfamu, jalqaba irratti barreeffama Afaan Oromo dhan kan namoota “guddaa” shan ajjeefaman: John F. Kennedy, Martin Luther King Jr., Abraham Lincoln, Malcolm X, fi Hacaaluu Hundessa wal bira qabuu ture.

Barreeffamni jalqaba Hacaaluu Hundeessaa, muuziqeessaa Afaan Oromoo beekamaa ta’e kan du’aan boqote, waxabajjii 29, 2020 rasaasan ajjeefame, lakkoofsa afran biroo wajjin wal bira qaba.

Barreeffamni durii kun jalqaba suuraa tokko kan of keessaa qaba, surrii kaan garuu haqamee kanneen birootiin waan bakka bu’eef HaqCheck arguu hin dandeenye.

[Screenshot: Barreeffama Feesbuukii Afaan Oromoo isa jalqabaa.]

Haa ta’u malee, maxxansi Feesbuukii Adoolessa 13, 2023 gulaalame. Barreeffamni Afaan Oromoo barreeffama Amaariffaa adda ta’een bakka buufamera, suuraan jalqabaa suuraa haaraa shaniin bakka buufameera.

Barreeffamni gulaalame kun amma bulchiinsi Magaalaa Addis Ababa namoota dhibbaa ol daandiirra jiraataniif (namoota mana hin qabneef) tajaajila yaalaa kennaa akka ture hima.

[Mata dureen gulaalamee suuraan haaraa shan (5)  Adoolessa 13, 2023 dabalameera.]

HaqCheck barreeffama Feesbuukii kana Soba ta’u isa mirkanessera.  Barreeffamni kun odeeffannoo soba ta’e namoota dogoggorsuuf itti yadamee kan maxxansame dha.

HaqCheck fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa maxxansa gosa dogoggoraa akkasii irraa of eeggannoo akka godhan hin gorsa. 

Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa guyyaa maxxansaa fi seenaa gulaaluu barreeffamoota miidiyaa hawaasaa, keessumaa maxxansa Feesbuukii erga waltajjiin kun bara 2013tti fayyadamtoonni maxxansa gulaaluu waan hayyameef akka ilalaan gorfama dha.

Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Mamo Mihretu Walmadaalchisuu Reeshiyoo Liqaa fi GDP Dogoggoraa.

Ebla 1, 2023 Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itiyoophiyaa Mamo Mihretu gaaffiifi deebii Televizhiina FBC wajjiin godhanirru, waliin taasisaniin, Itoophiyaan liqii alaa biyyoota biroo kan akka Keeniyaa, Sudaan, fi kibbaa afrikaa, waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu baay’ee xiqqaadha jedhan.

Akkas  jedhan “Itoophiyaan liqiin alaa Doolaara Ameerikaan biiliyoona 28. Kunis [Itophiyaa] guddina oomisha biyya keessaa (GDP) keessaa %24 qofa. Kun biyyoota biroo wajjin wal qabamee yoo ilaalamu baay’ee guddaa miti. Fakkeenyaaf, liqiin Keeniyaa GDP ishee keessaa %70, kan Afrikaa Kibbaa GDP ishee %70, kan Sudaan %181 GDP ishee, kan USA’s GDP %115 ol ta’a.”

HaqCheck himannaa bulchaan baankii giddu galeessaa Maamo Mihretu qorate.

Reeshiyoon liqaa fi GDP yookaan dhibbeentaan liqaa (alaa, biyya keessaa, yookaan waliigalaa) fi GDP liqaa GDPn hiruun argama.

Liqiin Itoophiyaa alaa GDP keessaa %24 dhaa?

Eeyyee, GDP keessaa %24.6 dha.

Akka gabaasa Baankiin Addunyaatti, dhuma baatii waxabajjii 2021tti GDPn Itoophiyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 111.27 ture.

Gabaasni waggaa bara baajataa 2021/22 Baankii Biyyaalessaa Ityoophiyaa akka agarsiisutti GDPn Itiyoophiyaa Birrii tiriliyoona 5.9 ture.

Baankiin Biyyaalessaa Itoophiyaa gabaasa bara baajataa 2021/22 baaseen akka ibsetti liqiin mootummaa alaa Itoophiyaa Doolaara biiliyoona 27.9 kan gahe yoo ta’u kunis GDP keessaa %24.6 [garra Doolaara biiliyoona 113.5] ta’a.

Liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %70dhaa?

Lakki GDP ishee keessaa %33.7 dha.

Baankiin Addunyaa dhuma baatii waxabajjii 2021tti GDP Keeniyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 110.35 akka ture ibseera.

Dhuma baatii waxabajjii bara 2021tti liqiin mootummaa alaa Keeniyaa Shilingii Keeniyaa biiliyoona 4,290.7 (USD biiliyoona 39, giddu galeessaan sharafa alaa fayyadamuun shallagame) yoo ta’u, kunis liqaa mootummaa waliigalaa biyyattii keessaa %50 akka ta’e Baankii Giddugaleessaa Keeniyaa ibseera.

Gabaasni dhiheenya kana ba’e akka agarsiisutti liqiin alaa Keeniyaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 37.87 ta’a.

Hanga waxabajjii 2022tti liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %33.7 akka ture Tiraazirarii Biyyaalessaa Keeniyaa ni mulisa. Liqiin mootummaa biyyattii Shilingii Tiriiliyoona 8.6 yoo ta’u kunis GDP keessaa %67.3 ta’a.

kanaaf  liqiin alaa Keeniyaa GDP ishee keessaa %70 hin ta’u. Kanaa mannaa GDP keessaa %33.7 dha.

Liqiin Afrikaa Kibbaa alaa GDP ishee keessaa %70 dhaa?

Lakki, GDP keessaa %39.28 hanga %40 ta’a.

Liqiin alaa Afrikaa Kibbaa hanga Muddee 2022tti Doolaara Ameerikaa biiliyoona 164.6 akka ta’e Baankii Rizaarvii Afrikaa Kibbaa, baankii giddu galeessaa biyyattii ibseera.

Guddina GDP Afrikaa Kibbaa ilaalchisee ragaan ofiisaa mootummaa biyyattii irraa argame hin jiru.

Baankiin Addunyaa fi Fandiin Maallaqaa Idil-addunyaa (IMF) GDP Afrikaa Kibbaa ilaalchisee lakkoofsa adda addaa lama dhiyeesseraa.

Baankiin Addunyaa akka jedhetti bara 2021tti GDPn Afrikaa Kibbaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 419.02 ture.

IMFn bara 2022tti GDPn Afrikaa Kibbaa Doolaara Ameerikaa biiliyoona 411.48 akka ture ibseera.

Lakkoofsi Baankii Addunyaa fi IMF irraa argame gidduutti giddu galeessaan Doolaara Ameerikaa biiliyoona 415.25 dha.

Kannaaf, reeshiyoon liqaa alaa fi GDPn %39.6 dha yoo lakkoofsa giddugaleessaa fayyadamne shallagne.

Lakkoofsa lamaan GDP Afrikaa Kibbaa yoo fayyadamne, dhibbeentaan liqiin alaa biyyattiin GDP ishee irraa qabdu 39.28 hanga 40% gidduutti argama.

Liqiin Sudaan alaa GDP ishee keessaa %181 dhaa?

Lakki GDP keessaa %150 dha.

Mootummaan Sudaan guddina GDP biyyattii ilaalchisee ragaalee yeroo dhiyoo hin maxxansine.

Baankiin Addunyaa akka beeksisetti GDPn Sudaan bara 2021 Doolaara Ameerikaa biiliyoona 34.33 ture. Garuu daataa dulloomaa waan ta’eef reeshiyoo liqaa alaa maallaqaa fi GDP shallaguu keessatti itti fayyadamuu hin dandeenyu.

Dhaabbanni Maallaqaa Idil-addunyaa (IMF) akka ibsetti GDPn Sudaan hanga bara 2022tti Doolaara Ameerikaa biiliyoona 42.76 ture.

Baankiin Giddugaleessaa Sudaan hanga waxabajjii 2022tti liqiin alaa Sudaan Doolaara Ameerikaa biiliyoona 64.16 ga’eera.

Kanaaf, liqiin Sudaan alaa GDP ishee keessaa %150 ta’a.

Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itiyoophiyaa Mamoo Mihretuu, Dogoggoran liqaa mootummaa alaa Itoophiyaa fi waliigala liqaa mootummaa (biyya keessaa+alaa) Keeniyaa, Afrikaa Kibbaa, fi Sudaan wal bira qabanii ilaalani jirru.

Exit mobile version